ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ
- 1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।
- ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ (ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ) ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੈ।
- ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਲ ਦੈਵੀ ਬਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀ।
- ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ, ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ 1708 ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।
1. ਸਿੱਧਾ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ (ਗੁਰਗੱਦੀ)
ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ, ਨਾਂਦੇੜ (ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ (ਗੁਰਗੱਦੀ) ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ:
(ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ।)
ਉਸ ਪਲ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਸਦੀਵੀ, ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
2. ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ (ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ)
ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਦੈਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ (ਸ਼ਬਦ) ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੈਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਹੈ:
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: "ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ।" (ਅੰਗ 943)
- ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ।" (ਅੰਗ 982)
ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੈਵੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਗਿਆਨ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਸਦੀਵੀ, ਕਾਲਾਤੀਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਨ।
3. ਦੈਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੰਭਾਲਣਾ
ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਤਸਦੀਕ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ:
- ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ (1604): ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ (1706): ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੋੜੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਤਰ ਕਦੇ ਜੋੜੀ, ਹਟਾਈ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦੈਵੀ ਬਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਟੱਲ, ਸਦੀਵੀ ਰਾਹ-ਦਸੇਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸੰਦੇਸ਼
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੈਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
| ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ | ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ। |
| 15 ਭਗਤ (ਸੰਤ) | ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ-ਜਾਤ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ)। |
| 11 ਭੱਟ ਅਤੇ 4 ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ | ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਭੱਟ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ। |
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ—ਜੋ ਪਿਆਰ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ) ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਹਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
5. ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਵਿਹਾਰਕ ਸਤਿਕਾਰ
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:
- ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਚੰਦੋਏ (ਚਾਨਣੀ) ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ਾਹੀ ਚੌਰ) ਝੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦਿਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਮਰੇ (ਸੁਖ ਆਸਨ) ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਗਵਾਈ (ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਤਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਈ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਜੁੜੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਜਾਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੇ।