ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ

ਸੰਬੰਧਿਤ - ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਗਰ', ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜੋ ਹੁਣ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਹੈ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ 1594 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਦੇ 'ਫ਼ੌਜਦਾਰ' ਜਾਂ ਗੈਰੀਸਨ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਿਰਪਾ-ਪਾਤਰ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ 'ਤੇ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਿਖਾਏ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਨਗਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਨਗਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਲ ਬੀੜ, ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨੂੰ। ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਪੰਥ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ।