ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਾਗ਼ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਾਗ਼ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਬਨਾਰਸ) ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਰਿਹਾ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਦਿੱਲੀ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਕਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਇਸ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਰਚੇ-ਵੱਸੇ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਕ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਉਸ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਰੀਤਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੰਡਿਤ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਦੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਮੰਗੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ — ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਘੁਮੱਕੜ ਸਾਧੂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਨਾ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਆਉਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਪੈਂਦਿਆਂ ਕੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤਾ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ਸਿਖਾਇਆ।