ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ - ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪੂਜਨੀਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ 1685 ਤੋਂ 1689 ਤੱਕ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਡੂੰਘੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ

"ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ "ਪਾਉਂਟਾ" ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪੈਰ" ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਣਵਾਈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ: • ਸ੍ਰੀ ਤਲਾਬ ਅਸਥਾਨ: ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। • ਸ੍ਰੀ ਦਸਤਾਰ ਅਸਥਾਨ: ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। • ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ: ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ-ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ • ਅਜਾਇਬ ਘਰ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਮ ਸਮੇਤ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ