ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੋਕਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ - ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ • ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: o 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1685 (4 ਵਿਸਾਖ 1742 ਬਿ.) ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 2,200 ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ o 1688 ਦੌਰਾਨ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜਦੇ ਸਮੇਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਕਈ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ

ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੋਕਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ (ਰੰਘੜਾਂ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੋ ਊਠ ਚੁਰਾ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਲਾਹਾ ਦੇ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੰਗਤੇ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਕੇ ਊਠਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜਿਆ। ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਰੰਘੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨੀ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ: “ਲਾਹਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹਾ (ਮੁਨਾਫ਼ਾ) ਮਿਲੇਗਾ, ਟੋਕਾ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਟਾ (ਘਾਟਾ) ਹੋਵੇਗਾ,” ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਟੋਕਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ

ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ (ਛੱਪੜ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

• ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: o ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਠਹਿਰੇ o ਅੰਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਧਿਆ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀ ਗਿਟਕ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ o ਜਾਮਣ ਦੇ ਰੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ o ਨਿੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਜੋ ਸੁੱਟੀ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ o 1823 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਟਿਆ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ