ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ

1. ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਰਵਉੱਚ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਰਬਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 1663 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ।

ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

2. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ

ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1689 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਇੱਥੇ ਹੀ 1699 ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਆਂ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਰਵਉੱਚ ਸੱਤਾ-ਗੱਦੀਆਂ (ਤਖ਼ਤਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖੰਡਾ — ਉਹ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ — ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕਟਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ, ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੈਫ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਸ਼ਸਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਿੱਟਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1936 ਤੋਂ 1944 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਪੱਧਰ ਰੋਕੂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਉਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜੋ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਹੜਾ ਹੈ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਲਗਭਗ 2.5 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਤ-ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਚੰਦੋਏ ਹੇਠ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦ, ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸਿਖਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਤ-ਘਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਜ਼ਿਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਜ਼ਰੂਰ ਛਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

3. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਭਟਿੰਡਾ

ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਤਖ਼ਤ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਤਖ਼ਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1706 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਨਪੜ੍ਹ ਨਾ ਰਹੇ।

ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ — ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ — ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ।

ਦਮਦਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਪਰ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੀ ਮੌਤ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ — ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੇ ਆਏ।

ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਸਮਾਂ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਵਤੀਰੇ ਲਈ ਫਿਟਕਾਰਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜੀ ਗਈ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।

4. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਬਿਹਾਰ

ਹਰਿਮੰਦਰ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ, ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਤਖ਼ਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੱਦੀ'। ਇੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ 5:45 ਵਜੇ ਅਰਦਾਸ ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ 6:00 ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਵਿਜ਼ਿਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਭਾਵ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਜ਼ਿਟਰਾਂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਭੇਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਹੈ।

5. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਨਾਂਦੇੜ

ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਭਾਵ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਅਬਚਲਨਗਰ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਾਵ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾਅਵਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੈਲਿਆ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸਦੀ ਨਿਰਮਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਂਦੇੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਅਬਚਲਨਗਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਸ਼ਹਿਰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰੱਬ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਸੱਚ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਸਚਖੰਡ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਚ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।