ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਇਹ ਥਾਂ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇਨੁਮਾ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲੀ “ਗੜ੍ਹੀ” ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਏ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰੂਪ ਚੰਦ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਸੀ

6–7 ਦਸੰਬਰ (7 ਪੋਹ, 1705) ਦੀ ਰਾਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸਿੱਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੋਠਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ

ਭਾਰੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਅੰਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਬਸਤਰ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ

ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ “ਤਿਲਕ ਅਸਥਾਨ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਪਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ