ਖਿਦਰਾਣਾ (ਹੁਣ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ "ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ" ਜਾਂ "40 ਮੁਕਤੇ" ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ।

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ) ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣਾ (ਹੁਣ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੁਕਤੇ: 40 ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਜਥਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਖਿਦਰਾਣਾ — ਜਿਸਨੂੰ ਈਸ਼ਰ ਸਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਦੀ ਢਾਬ (ਝੀਲ) ਦੇ ਨੇੜੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ — ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੇਨਤੀ-ਅਰਦਾਸ ਹੈ — ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਜੰਗ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ — "ਚਾਲੀ ਅਮਰ" ਜਾਂ "ਚਾਲੀ ਪਿਆਰੇ" — ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ।

ਉਹਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਖਿਦਰਾਣਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਭਾਵ "ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ"।