ਮਾਘੀ – ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੋੜ ਮੇਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਘੀ - ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ (ਸੰਗਤ) ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਜਰਨੈਲ ਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ — ਜੋ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਿਸਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ — ਨੇ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਤੀਜਾ ਅਤੇ ਪੋਤਾ ਦੋਵੇਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ।
ਸੰਪਰਦਾਇ ਅੰਦਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੰਬੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ — ਜੋ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲੀ — ਲਗਭਗ 200 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸ਼ਾਲੋ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੂਨੀ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਬੇ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ (ਗੈਰ-ਦੀਖਿਅਤ) ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਿਖਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰਾਮਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਲਈ ਵਿਚੋਲਗੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਆਏ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ (ਬੇਦਾਵਾ) ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਦਾਵਾ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖਾਰਜ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਗਏ। ਪਰ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ (ਮਾਈ ਭਾਗੋ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ — ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬੇਦਾਵੇ ਦਾ ਕਲੰਕ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ (ਚਾਲੀ ਮੁਕਤ ਹੋਏ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।